در پيرامون گردشگري و برنامه ريزي آن از گذشته تا اکنون مطالعات بسياري توسط پژوهشگران و محققان صورت پذيرفته است. به گونه اي که از دهه 1930 به بعد گردشگري و تفريح سوژه تحقيقات جغرافيايي انگلو ساکسون و آمريکا بوده است.طي دهه 1960 ميلادي بازبيني هاي تأثيرگذاري در مورد جغرافياي گردشگري و تفريح انجام گرفته و جغرافياي گردشگري درکمک هاي اساسي به توسعه محيطي در علوم منطقه اي مطرح گرديد(Hall and Page,2002:6). در اين بين مدل هاي مختلفي نيز در رابطه با گردشگري ارائه گرديد در اين نوشتار در پي آن هستم به بررسي اين مدل ها بپردازم.

مدل باتلر[1]

باتلر مدل خود را در سال 1980 با توجه به تحقيقاتي که در زمينه توسعه گردشگري انجام داد با عنوان« چرخه زندگي مقصد[2] » ارائه داد. او براي توسعه گردشگري مراحل مختلفي را بر مي شمرد که در شکل زير نشان داده مي شود.

شکل : چرخه زندگي مقصد[ مدل باتلر] (Butler,1993)

گردشگري در جهان

گردشگری در جهان به همراه آغاز مدرنيته شکل گرفت.مدرنيته اشكال مختلف زندگي را تنها بر پايه قابليت‌هاي آنها در توليد منافعي كه توسط افراد مصرف مي‌شوند، مورد ارزيابي قرار داده و با مفاهيمي همچون همواره به پيش رفتن و كنار گذاردن كهنه نگرش تازه انسان را به جهان و به خويش سبب گرديد و بدين گونه با پيدايش بعد تازه‌اي از دگرگوني دائمي، انهدام رسوم و فرهنگ سنتي را در صحنه‌ي زندگي اجتماعي رقم زد . تفكيك ميان كار و اوقات فراغت يكي از اين دگرگوني‌ها مي‌باشد كه در آن كار در قالب ضرورت و گردشگري در قالب اوقات فراغت، كه دمي آسودن از كار را براي تجديد قوا فراهم مي‌آورد، قرار مي‌گيرد. اوقات فراغت به عنوان زماني از بيداري انسان، كه فرد بتواند آن را به ميل و دلخواه خود بدون هيچ گونه الزامي بگذارند، در مدرنيته مابين تمايز خانه و كار صورت رسمي به خود گرفت. اوقات فراغت به عنوان يك مفهوم جديد نمايانگر گذار از كار در مفهوم سنتي‌اش بود كه با توسعه نوآوري‌هاي تكنولوژيكي و مديريتي، با افزايش مصرف در جهان بوروكراتيك؛ عقل‌گرا و افسون‌زدايي شده، اين فرصت را مهيا كرد ـ كه هر چند كوتاه ـ انسان از اجبارها و محدوديت‌هاي نظم اجتماعي مدرن رها شود.

اين رهايي با فشار ناشي از انقباض اجتماعي حاصل از روند مدرنيته، گذران اوقات فراغت را در قالب گردشگري تسهيل نمود و انسان مدرن فارغ از عمق فرهنگي نهفته در اوقات فراغت به عنوان گردشگر تنها رهايي از وظايف مدرن را دنبال نمود. جريان گردشگري شكل گرفته در اين چارچوب نيز، انسان مدرن را با انگيزه تفريح در روند بازساخت شده سرمايه‌داري، به جستجوي محيط‌هاي گوناگون براي تمايز از محيط كار و تفريح واداشت. انسان در اين رابطه توانست كه نياز به تفريح و استراحت و آرامش و دور شدن از گرفتاريهاي زندگي مدرن را كه يك مسأله عميق اجتماعي ـ فرهنگي دوران عصر مدرن است را به صورت سطحي حل كند. خود همين امر به علت مسائل سرمايه‌داري و تكنولوژيكي در يك حالت تضاد با تبارهاي دروني قرار داد. كار و تلاش بيشتر، خستگي و تحمل فشارهاي روحي رواني بيشتر براي داشتن پس‌انداز براي رفتن به مسافرت و گردش براي استراحت. هر چه زندگي ماشيني‌تر و تكنولوژي زده‌تر مي‌گردد، اين مسأله تضاد بين كار و استراحت(لااقل براي توده مردم) بيشتر مي‌گردد(پاپلی يزدی و سقايی, 1382 , 30و31).

سرمايه‌داري‌ در مدرنيته‌ اوليه‌[1] در پويش‌ سرمايه‌داري‌ تجاري‌، نخستين‌ انباشت‌ سرمايه‌ را در سده‌ هفده‌ و هجدهم‌ در اروپا تجربه‌ كرد. اين‌ انباشت‌ همراه‌ با انقلاب‌ راهها در فاصله‌ زماني‌ 1745 تا 1760 و تنزل‌ قيمت‌هاي‌ حمل‌ونقل‌ اولين‌ جلوه‌هاي‌ گردشگري‌ مدرن‌ را در چارچوب‌ سفرهاي‌ آموزشي‌[2] در اروپا شكل‌ داد (همان منبع,32).در اين ميان گردشگري در رابطه مستقيم با توانمندي مالي در چارچوب تورهاي خاصي شكل مي گرفت كه به سفرهاي‌ آموزشي‌ (G.T) معرف بودند.سفرهاي آموزشي‏ اولين‌ جلوه‌هاي‌ گردشگري‌ مدرن‌ را در در اروپا شكل‌ داد. بيشتر اعضاي اين سفرهاي آموزشي براي كسب دانش و تجربه هاي جديد به مسافرت مي رفتند.معمولاً اين افراد از طبقات بالاي اجتماع بودند كه براي كسب دانش و فرهنگ مسافرت مي كردند.اصولاً پسران خانواده هاي مرفه براي ديدن آثار باستاني ، مطالعه و نيز فراگيري علوم معماري و تاريخ به كشور خاصي اعزام مي شدند.سفرهاي اموزشي يك راهنماي سفر داشت كه در سال 1778 ميلادي توسط توماس نوگنت تهيه شد و پرفروش ترين كتاب معرفي گرديد(واي.گي،29،1382).

اما در مدرنيته عليا پايه و اساس گردشگري دسته جمعي امروزي به وجود آمد.در اين دوره تغييرات اقتصادي و اجتماعي عميقي به وجود آمد كه از آن جمله مهاجرت كارگران كشاورز از مناطق روستايي و روي آوردن آنها به شهرنشيني بود .انقلاب صنعتي قدرت بخار را كه در قطارها و كشتي ها مورد استفاده قرار مي گرفت ، معرفي كرد.تغييرات اجتماعي ، موجب تغيير مشاغل و گسترش طبقه مياني اجتماع گرديد و اين طبقه توان بيشتري يافت تا بيشتر به تفريح و مسافرت برود ؛ در نتيجه افزايش تقاضا براي مسافرت باعث شد كه مسافرت هاي تخصصي طبقه مرفه تورهاي آموزشي شكل تازه اي به خود بگيرد(همان منبع) .

انقلاب صنعتي با پيش زمينه هاي فراهم آمده از انباشت سرمايه و دانش از نيمه دوم قرن هيجدهم در انگلستان آغاز گرديد كه روند رو به شتاب ان از سال 1780 سرعت زيادي يافت و اثرات بسياري ير جاي نهاد(پالمر،4،1357).انگلستان از آنجا كه داراي كارگاه‏هاي توليدي بسياري بود ، توانست بازارهاي گسترده اي را براي توليدات خود به دست آورد و سود بسياري را كسب نمايد.اين سود در تكميل صنايع كارگاهي به كار گرفته شد و سبب جايگزيني كارخانه به جاي كارگاه و استفاده از صنايع ماشيني به جاي صنايع دستي گرديد اين خود با سمت و سوي ويژه اقتصادي گذار از انقلاب تجاري را به انقلاب صنعتي سبب شد(لطفي،298،1381).نخستين نمايشگاه صنعتي دنيا در 1851 ميلادي در بريتانيا (فوگل،914،1380) ، نشان از آن داشت كه انقلاب صنعتي در انگلستان به بالاترين درجه رشد در زمان خود رسيده است.از اين زمان به بعد بود كه انقلاب صنعتي در گسترش خود به ديگر نواحي اروپا روندي شتابان يافت.در اين ميان تكميل انقلاب صنعتي در دومين جهش صنعتي شدن مابين سالهاي 1914 ـ 1871 رخ دادكه از آن به عصر ترقي ياد مي شود(فوگل،1018،1380).نوآوري هاي تكنولوژيكي در روندي از انقلاب صنعتي در مدرنيته عليا نقش با اهميتي را در همه گير شدن جريان گردشگري ايفا نمود. مهمترين اين نوآوري ها ، تكنولوژي راه آهن بود. هرچند نبايد نقش كشتي هاي بخار را نيز در اين امر ناديده گرفت.بعد از اختراع ماشين بخار به وسيله جيمز وات در سال 1769 ، از اين ماشين در فنآوري هاي مختلفي استفاده گرديد.

روند توسعه‌ گردشگري‌ در چارچوب‌ اقتصاد سرمايه‌داري‌ با افزايش‌ نوآوري‌هاي‌ تكنولوژيكي‌ و مديريتي‌ همراه‌ با سير تحول‌ اجتماعي‌ ناشي‌ از آنها، در ميل‌ به‌ مصرف‌ اوقات‌ فراغت‌ بيشتر در مدرنيته‌ متأخر[3] ابعاد ديگري‌ به‌ خود گرفت‌. توليد انبوه‌ كه‌ در اين‌ دوره‌ در چارچوب‌ فورديسم‌[4] شكل‌ گرفت‌، نشان‌ از يك‌ روند دگرگون‌ كننده‌ داشت‌. در اين‌ شيوه‌، توليد انبوه‌ كالا به‌ يك‌ هنجار بدل‌ شد و توليد استاندارد شده‌، توليد محصول‌ با استفاده‌ از فرآيندهاي‌ گروهي‌ (سيستم‌ خط‌ توليد انبوه‌)، توليد به‌ مقدار بسيار زياد و بهره‌گيري‌ از الگوي‌ يكسان‌ (يخچال‌، لباسشويي‌، تلويزيون‌ و غيره‌) در عرصه‌هايي‌ مانند مهندسي‌، كالاهاي‌ الكترونيكي‌ و اتومبيل‌ يك‌ مشخصه‌ بارز به‌ حساب‌ مي‌آمد. كارخانجات‌ توليدي‌ به‌ طور معمول‌ در مقياس‌هاي‌ بزرگ‌ اندازه ايجاد شد. در بالاترين سطح كارخانه فورد در ديترويت چهل هزار كارگر را در يك مجموعه عظيم گرد آورده بود و از آنجا كه توليد انبوه كم هزينه، به اقتصادهايي با مقياس كلان نياز داشت، دارا بودن صدها يا هزاران كارگر امري عادي بود. تسري توليد انبوه به تمامي سطوح اقتصاد سرمايه‌داري، گردشگري را نيز در برگرفت. گردشگري در اين ميان با كسب ويژگي‌هاي سرمايه‌داري در چرخه توليد ـ مصرف، نه به عنوان سفري براي تجربه گردشگري، كه «خود» كار محسوب گرديد. اين «خود» به شكل‌گيري گردشگري انبوه فرصت داد كه در آن گردشگري به عنوان محصولي بسته‌بندي شده و استاندارد به عنوان دو هفته تعطيلات در سال و در كنار دريا ارائه گردد (Meethan, 2001, 69).

سواحل در گردشگري انبوه از اهميت بالايي برخوردار بودند و گردشگران به وسيله تورهاي گردشگري به صورت دسته‌جمعي به مناطق ساحلي روي مي‌آورند و امتداد آرامش در خانه را در اين مكان‌ها جستجو مي‌كردند. «به عنوان مثال سواحل درياي مديترانه نمونه خوبي براي گردشگري انبوه است. به گونه‌اي كه رشد سفر به اين سواحل از كشورهاي اروپايي بعد از جنگ جهاني افزايش چشمگيري يافت (سلطاني، 1374، 96)». آنچه فرآيند گردشگري انبوه را در اين سفرها رقم مي‌زد، دلبستگي به چهار «s» معروف بود كه در دريا، خورشيد، ماسه و سكس[5] خلاصه مي‌شد. از اين رو گردشگران انبوه به دنبال يافتن آرامش در جستجوي مناطقي بودند كه از اهميت چنداني برخوردار نبوده، اما به دليل واقع شدن در كنار دريا و يا موقعيت خورشيدگير انتخاب مي‌شدند. اين گردشگران از نظر فرهنگي خود را بالاتر از ميزبانانشان دانسته و به همين دليل احتياج به آشپزي و امكانات مربوط به محيط خود را در خارج از كشور خود داشتند. آنان هر چند به دنبال آرامش بودند ولي معمولاً باعث به وجود آوردن تأثيرات مخرب بسياري براي ميزبانان خود مي‌شدند.بطور كلي گردشگري انبوه نشان دهنده مصرف چشمگير اوقات فراغت در مكان‌هاي استاندارد شده بود، كه با افزايش بهره‌بري از فضاهاي گردشگريـ بخصوص در سواحل ـ حداكثر باز خور منفي را ايجاد مي‌نمود( پاپلی يزدی و سقايی,40,1382).

در اين ميان گردشگري در عصر حاضر نه به عنوان يک مسافرت ، سياحت ، تفنن و ... بلکه به يک فعاليت عظيم اقتصادي بدل گشته است به طوري که درسال 2000 تعدادکل گردشگران در دنيا ، بالغ بر 702 ميليون نفر بوده که از طريق مسافرت اين تعداد نفر به نقاط مختلف جهان حدود 621 ميليارد دلار وارد چرخه اقتصادي جهان گرديده است . پيش بيني ها حاکي از آن است که تا سال 2010 ميلادي اين صنعت به مبلغ غير قابل باور 15 تريليون دلار در سال دست خواهد يافت( جدول 1 ).آنچه در اين مقوله از اهميت اساسي برخوردار است ، آن است که گردشگري با تمامي انواع و اشکالش در حال تبديل به فعاليت اقتصادي پيشتاز جهان در ربع اول قرن 21 و   مهم ترين وسودآورترين تجارت جهان است .

مفهوم شهر تاريخى

شهر تاريخى بنا به تعريف، شهرى است كه اقتصادش عمدتا متكى بر گردشگرى است و شهرتش به سبب مشخصه‏هاى تاريخى آن است. منافع اقتصادى شهر تاريخى از ميراثش و محتواى بى‏نظير و سيماى سنتى و كهن آن تامين مى‏شود. به گفته يورى (Urry, 1995) اين امكان وجود دارد كه سه پيش شرط براى شهر «تاريخى‏» يا «ميراثى‏» مد نظر قرار گيرد.

اول: شهر تاريخى به ميراثى جاذب و بناهايى نياز دارد كه به نحوى از ادوار گوناگون تاريخى بر جاى مانده باشند.

دوم: بناهاى شهر تاريخى الزاما بايد به شيوه‏اى متناسب با تقاضاى گردشگرى مورد استفاده قرار گيرند.

سوم: هر يك از ساختمانهاى شهر تاريخى يا شهر به مفهوم عام بايستى داراى اهميت تاريخى باشند، يا واقعه‏اى كليدى از ادوار گذشته نشان دهند. اين طبقه‏بندى با خطوط هدايتى ارائه شده توسط گلاسون و ديگران (1995 ) و مديريت‏يادمانهاى گردشگرى در تعدادى از شهرها و شهركهاى تاريخى اروپا هماهنگ است. در مطالعه گلاسون و ديگران، شهرهاى تاريخى از طريق جاذبه‏هاى مشهور، همراه با ظهور آنها به عنوان مقاصد گردشگرى عمومى شناسايى شده‏اند.

بنابراين سه عامل «دوران گذشته‏»، «تاريخ‏» و «ميراث باستانى‏» در شناسايى شهرهاى تاريخى / ميراثى اهميت ويژه دارد. با اين ترتيب، شهر تاريخى بايستى داراى قدمت زمانى، بيانگر تحولات تاريخى و نمايانگر سطح فرهنگ و تمدن باستانى باشد. از تركيب اين سه عامل شكل خاصى از برنامه‏ريزى شهرهاى تاريخى / ميراثى به شرح ذيل به وجود مى‏آيد.

بنابراين از مفهوم شهر تاريخى / ميراثى، گذشته به دليل «زيبايى‏» و «بى‏نظيرى‏» فرم / كالبد و كاركرد بناها، محلات و شهر و حفاظت فعال آنها مطرح مى‏شود. يعنى در واقع نگرش «درون‏زا و پايدار» به جاى «نگرش برون‏زا» و «مقطعى‏» براى حفظ و حراست‏شهر اهميت مى‏يابد.

طبقه‏بندى شهرهاى تاريخى / ميراثى

مديريت‏شهر تاريخى در عمل مديريت مجموعه‏اى از كاركردها است (كاركرد تفريحى / توريستى، كاركرد فرهنگى / پذيرايى، كاركرد خريد تفريحى / تخصصى). به هر حال شهر تاريخى محصولى متفاوت از مجموعه‏اى بى‏نظير از وضعيتهاى برنامه‏ريزى و تاريخى است. لذا نيازمند انواع متفاوت مديريت‏براى هر نوع شهر تاريخى است.

مشكل قابل طرح طبقه‏بندى شهرهاى تاريخى است. يك طبقه‏بندى كارآمد بايد بر مشخصه‏هاى مكانهاى شهرى و نه بر روى منابع ذاتا بى‏نظير و منفرد و تاريخى متكى باشد و مسايلى از قبيل اندازه شهر، تركيب كاركردها و موقعيت آنها همراه با طيفى متكى بر تقاضا و متكى بر منابع شهر مدنظر قرار گيرد. اگر از چنين متغيرهايى استفاده شود، امكان دستيابى به مثالهايى از نمونه‏هاى شهر تاريخى به شرح ذيل وجود دارد.

1- شهر تك نقشى «منبع - متكى‏»[1] : وجود بناهاى ميراثى / تاريخى غيرمتحرك باعث ايجاد شهر «منبع - متكى‏» صرف نظر از موقعيت مكانى تقاضا براى آن شده است. اين جا منابع تاريخى براى غلبه بر مورفولوژى (سيما) و كاركردهاى شهر مهم هستند. اغلب، شهرهاى «جواهر نشان‏» كوچك شبيه و بسيارى شهرهاى ديگر در سراسر اروپا و ساير سرزمينهاى دنيا چنين شهرهايى مى‏باشند. سازگار كردن اين شهرها با كاركردهاى مدرن مشكل است. و نيازمند شيوه مديريتى حساس براى حداقل سازگارى با كاركردهاى مدرن مى‏باشد.

2- شهر تك نقشى «تقاضا - متكى‏»[2] : در واقع آفرينش ميراثى تك‏نقشى بر اساس تقاضا است. تمايز مابين مكانهاى ميراثى «تقاضا - متكى‏» و «منبع - متكى‏» روشن نيست، رشته‏اى از گامهاى كوچك از قبيل حفاظت گزينشى، مرمت، نوسازى، تقليد بناها و ساختمانهاى جديد را به حال و هواى گذشته پيوند مى‏دهد. نسخه‏هاى المثنى از آنچه در سابق وجود داشته مى‏تواند ساخته شود از قبيل شهر  ، يا آنچه كه ممكن است، همينطور در شهر وجود داشته باشد. و نهايتا آنچه مى‏بايست و يا مى‏توانست وجود داشته باشد، مى‏تواند آفريده شود. يعنى در واقع براساس تقاضاى روزافزون در مكانهاى شهرى مطلوب براساس اسلوب گذشته بناهاى ميراثى نزديك به واقع به صورت معنوى ساخته شود.

3- شهر چند نقشى با اندازه متوسط: اين نوع، معمول‏ترين شهر اروپايى است. براى اكثر اروپاييان محيط شهرى آشنا است. چنين شهرهايى معمولا داراى منابع تاريخى با اهميت محلى و ناحيه‏اى مى‏باشند. اما به طور مساوى ميراث با رشته‏اى وسيع از ديگر كاركردهاى شهرى به صورت همزيستى وجود دارد. مديريت اينجا هم امكان‏پذيرتر و گزينشى است و به همان خوبى رقابتى است. كه منجر به سازش ميان ميراث و ديگر راهبردهاى توسعه مى‏شود. مدل «شهر تاريخى - توريستى‏» كه مقدمه تكامل تدريجى يك شهر تجارى مدرن و تاريخى - توريستى از نظر فضايى به شمار مى‏آيد، در شكل زير مشخص شده است. در تقسيم‏بندى شهرهاى تاريخى، شهر مشهد تا حدى بيانگر چنين مدلى است.

4- مادر شهرهاى عمده، شهر بزرگتر، بهتر و از نظر كاركرد متنوع‏تر مى‏باشد. كاركرد تاريخى كم اهميت‏تر است و به ساير كاركردهاى شهرى وابسته مى‏باشد. منابع تاريخى درطول زمان در اثر تجديد توسعه براى اهداف ديگر از بين رفته‏اند. مديريت ميراث در شهرهاى عمده معمولا مديريت محلهاى با اهميت در پيوند با يك بازار جهانى است كه به هر حال از نظر فضايى به صورت «جزاير ميراثى‏»» متنوع در يك شهر چند نقشى مجزا شده‏اند.

در نتيجه مى‏توان گفت‏شهر تاريخى از نظر «اندازه جمعيتى، نقش و كاركرد» مى‏تواند كوچك اندازه و تك نقشى («منبع - متكى‏» يا «تقاضا - متكى‏») باشد، يا «ميانه اندام و چند نقشى‏» كه نوع تاريخى توريستى نمونه آن است و يا بزرگ اندام و چند نقشى، كه در آن نقش تاريخى داراى اهميت نسبى كمترى است. با توجه به تقسيم‏بندى فوق و شاخصهاى تشخيص شهر تاريخى، شهر مشهد در طبقه شهرهاى ميانه اندام تاريخى / توريستى قرار مى‏گيرد.

اهميت‏شهرهاى تاريخى و حفاظت از آنها

ضرورت حفظ شهرهاى تاريخى داراى ابعاد متعددى است. در اين ميان «حفظ هويت تاريخى و ميراث فرهنگى‏» كه با گذشته يك ملت پيوند خورده و نمايانگر تمدن ملى است. اهميت ويژه‏اى دارد. همچنين «چشم‏انداز اقتصاد فرهنگى‏» در قرن بيست و يكم، كه يكى از پايه‏هاى اقتصادى عمده جوامع را تشكيل مى‏دهد از بهترين دلايل توجه به حفظ شهرهاى تاريخى است كه در پايين تشريح شده است.

1- حفظ هويت تاريخى و ميراث فرهنگى

ميراث فرهنگى زاييده استعدادها و ذوق هنرى انسان است و شامل آثار و ابنيه تاريخى، علوم فرهنگى، اسناد و مدارك علمى، صنايع دستى و موارد مشابه است كه يادآور نبوغ و خلاقيت پيشينيان ماست و در انحصار فرد يا گروهى خاص نيست. بنابراين آثار و ابنيه داراى جاذبه‏هاى منحصربه‏فرد و ارزشهاى عمومى و كلى بيانگر سنتها و عادتهاى برجاى مانده از نسلهاى قبل، در زمره ميراث فرهنگى به حساب مى‏آيند. در همين جهت مجمع ميراث جهانى ملاكهاى لازم را براى تنظيم فهرست آثار به صورت زير تعيين كرده است:

«گنجينه‏هاى فرهنگى‏» بايستى معتبر، اصيل، داراى تاثيرات قوى و جزء مدارك بى‏همتا، منحصر به فرد و مرتبط با عقايد و آراء مردم و همچنين ارزشها، سنتها و عادتهاى برجاى مانده از نسلهاى قبل براى مردم كنونى جهان باشد.

شهرهاى با سابقه تاريخى به مثابه نماد زندگى و تمدن گذشته، با سيماى متنوع كالبدى بيانگر تكامل تدريجى تمدن بشرى‏اند. استعداد و ذوق هنرى ساكنان آن شهرها در سيماى كالبدى شهر در دورانهاى تاريخى تجلى يافته است. و پيوستگى تكامل تاريخى را با حركت از هسته قديم (مركزى) و اوليه شهر تا توسعه‏هاى اخير مى‏توان مشاهده نمود. دخالتهاى كالبدى سودجويانه منجر به تخريب بخشى از كالبد سنتى و تاريخى شهر شده است. بنابراين حفظ هويت تاريخى و ميراث فرهنگى، نيازمند نگهدارى از بخشهاى قديم شهرها است.

2- اقتصاد فرهنگى

دليل ديگر در ضرورت وجود و حفظ شهرهاى تاريخى توجه به اقتصاد و فرهنگ در چشم‏انداز قرن بيست‏ويكم است، يعنى قرنى كه دوره صنعتى كلاسيك به پايان رسيده، به قول «آلوين تافلز» وارد يك موج سوم شده‏ايم. پايه‏هاى اوليه رشد صنعتى بيشتر نه مواد خام بلكه «اطلاعات‏» است. محصولات كوچكتر و سبك‏ترند و مواد و انرژى حفظ و ذخيره مى‏كنند.

قسمت عمده هزينه‏ها مواد اوليه و خام نيست; بلكه فرآيندهاى اطلاعاتى، تحقيقاتى، فنى و مانند آن است. به طور خلاصه آنچه مشاهده مى‏شود تمايل در حال رشد به «سمت مادى‏زدايى اقتصاد» است. در درون اين فرايند است كه «ارزش اقتصادى فرهنگ، بايستى حفظ شود. در اين ميان، مراكز شهرى كه نماد زندگى گذشته و تمدن ميراثى هستند، بهترين جايگاه را دارند.

بنابرآنچه گفته شد، يكى از پايه‏هاى اقتصاد فرهنگى، شهرهاى «با سابقه تاريخى‏» به ويژه بافتهاى «قديمى/ تاريخى‏» بخشهاى مركزى اين شهرها با معابر پر پيچ و خم و فرم معمارى سنتى مى‏باشند كه سابقا مردم به سبب دشوارى رفت و آمد وسايط نقليه موتورى از آنجا مى‏گريختند، ولى ناگهان به معادن واقعى طلا تبديل شده است. دراين قسمت از شهر هسته اوليه شكل گرفته آثار با ارزش فرهنگى و هنرى كم‏نظيرى موسوم به «منابع تاريخى‏» به چشم مى‏خورد، كه نماد عينى تمدن گذشته و زندگى شهرى است. ⁽⁶⁾ و مبناى پايدارى از نظر اقتصادى به شمار مى‏روند كه بر پايه «منابع مادى ساخت دست‏بشر» ⁽⁷⁾ قرار دارد. يكى از مولدهاى عمده «اقتصاد فرهنگى‏» به شمار مى‏روند. لذا حفاظت از اين بافتها كه به واقع ميراث باستان، هويت فرهنگى و يكى از منابع با ارزش اقتصادى است، ضرورت دارد. در نتيجه، الگوهاى احياء و بازسازى مراكز تاريخى شهرهاى با سابقه نيز بايستى بر پايه نگرش «اقتصاد پايدار از نظر فرهنگى‏» استوار باشد و از «انديشه توسعه پايدار» منابع مادى كه حاصل ذوق، انديشه، استعداد و لاقيت‏بشرى است، تغذيه كند. يعنى به واقع در مواجهه با شهرهاى تاريخى دو گزينه در مقابل يكديگر قرار دارند:

1- گزينه با جهت‏گرايى اقتصاد بازار ,(Market oriented) اين گزينه باعث تخريب اقتصاد شهرى پايدار و «ميراث فرهنگى هسته شهرى‏» مى‏شود.

2- «گزينه با جهت‏گرايى حفظ ارزش كاربرى‏» باعث تجديد حيات اقتصادى مركز شهر از نظر فرهنگى پايدار مى‏شود.

مزايا و معايب اين دو گزينه عبارتند از:

رهيافت‏با جهت‏گرايى اقتصاد بازار - تغيير و تحول دايمى (توسعه) - تحريك توسعه اقتصادى - تشويق فعاليتهاى نو و پايدار از نظر اقتصادى و تغييرات كاربرى‏اراضى ترجيحى - فعاليتهاى متمركز و تشديدى و توسعه جديد براى پوشاندن حداكثر هزينه اجاره زمين و افزايش پايه مالياتى - افزايش رقابت‏آميز مركز شهر به عنوان يك سرمايه‏گذارى مكانى / جذب سرمايه‏هاى جديد براى تجارى (بازارى) كردن بافت مركزى شهر. - خلق تصويرى قوى و تازه از محدوده مركز شهر به عنوان نماد قدرت اقتصادى و سياسى

رهيافت‏حفظ ارزش كاربرى

- حفظ استحكام - حفظ فعاليتهاى موجود و كالبد فيزيكى و اجتماعى و معرفى ارزشهاى جديد - محدود كردن شدت كاربرى‏ها و تراكم توسعه، تمركز زدايى كاركردهاى خدماتى ويژه از نواحى تاريخى - حمايت از مشاغل محلى موجود و حفاظت از ساكنان كم‏درآمد، خوددارى از انتقال مردم از طريق افزايش آگاهى اجتماعى - حفاظت و نگهدارى از ساختمانهاى قديمى و سبكهايى كه كنترل دقيقى بر تغييرات فضايى و معيارهاى زيبايى‏شناسى تحميل مى‏نمايند. - حفظ تصوير و چشم‏انداز محدوده شهر به عنوان نماد ارزش روحى و فرهنگى در مقياس شهرى.

اثرات ناشي از فعاليت گردشگري در بازار کار وتامين اشتغال يکي از مباحث اقتصادي مربوط به گردشگري مي باشد.از آنجا که بسياري از خدمات گردشگري به هيچ وجه نمي توانند با استفاده از تکنولوژي ارائه شود در مقياسي قابل توجه به اشتغال نيروي انساني به طور مستقيم نيازمند است، اين خود موجب آن مي شود که با توسعه گردشگري در مکان هاي مختلف در يک کليت اقتصادي زمينه هاي ايجاد اشتغال فراهم آيد واز نرخ بيکاري کاسته شود.بديهي است که اين اشتغال حاصل از فعاليت هاي گردشگري مي توانند کمبود باراز کار‏خانه هاي توليدي را جبران نمايد.زيرا ميزان سرمايه گذاري براي ايجاد يک شغل در زمينه خدمات گردشگري در مقايسه با ديگر صنايع تفاوت فاحشي دارد و کمتر مي باشد.علاوه بر اين اشتغال در فعاليت هاي ديگر که در ارتباط با گردشگري مي باشند همچون کارهاي ساختماني ، تعميرات ،کرايه دادن اتومبيل ، دستفروشي ونظير اينها براي افراد بومي فراهم مي گردد.هرچند اين گونه فعاليت ها از نظر ثبات درآمد نامطمئن مي باشند(سلطاني ،109،1374) ولي در يک حالت از بالا بودن نرخ بيکاري مي تواند حداقلي از کسب درآمد را براي خانوارها سبب شود.از اين رو مي توان يکي از آثار مهم ومفيد توسعه گردشگري را مکان هاي مختلف يک کشور ـ بخصوص در کشورهاي در حال توسعه ـ ايجاد اشتغال واستفاده از نيروي غير متخصص دانست. گردشگري به صورت يک بخش فعال اقتصادي مي تواند  از عامل کار بيشتر از ساير عوامل استفاده کند وموجب بالا بردن سطح اشتغال را فراهم آورد .

در مجموع سه نوع اشتغال نيروي انساني (نيروي کار ومديريت) در مورد گردشگري قابل تفکيک است : 1ـ اشتغال اوليه : اين نوع اشتغال عمدتا" در فعاليت هايي است که براي فراهم آوردن زمينه ها وقبل از انجام سفر يا در حين مسافرت به منظور اطلاع بيشتر از پتانسيل هاي بهره‌وري قرار دارد؛ فعاليت موسئسات گردشگري واطلاع رساني از اين نوع است. 2ـ اشتغال در تامين نيازها : اين نوع اشتغال که سهم عمده اي از اشتغال در فعاليت هاي گردشگري را شامل مي شود ، در فعاليت هاي است که بطور مستقيم نيازهاي‌ روزمره گردشگر را تا زماني که در مقصد است برطرف مي سازد.اين نوع اشتغال دامنه وسيعي را از فعاليت ها در حمل ونقل ، هتل داري ، رستوران ها و فعاليت ها در ارائه خدمات تفريحي و ورزشي شامل مي شود. 3ـ اشتغال غير مستقيم : اين نوع اشتغال که بيشتر با فعاليت هاي توليدي مرتبط است همزمان با سرمايه گذاري در گردشگري فراهم مي‌آيد.فعاليت در احداث هتل ها وکليه فعاليت ها قبل از آن ، توليد وسايل حمل ونقل (تا جايي که سهم گردشگري راشامل مي شود) ونيز سهم گردشگري در ايجاد تاسيسات زيربنايي در زمره اين نوع اشتغال است. اشتغال غير مستقيم همان گونه که از نام آن پيداست به طور مستقيم وتنها بافعاليت هاي گردشگري مرتبط نيست بلکه تنها با نسبت حجم سرمايه گذاري در گردشگري به کل تشکيل سرمايه در اقتصاد مشخص مي گردد(زماني ،36،1373).

هرچند ايجاد اشتغال هدف عمده توسعه گردشگري نيست ولي بي شک توسعه آن با فعاليت وخدماتي سروکار دارد که خود به خود ظرفيت اشتغال را بالا مي برد. به گونه‌‌اي که توسعه گردشگري سبب بالا رفتن اشتغالات بخش کشاورزي بطور غير مستقيم مي شود زيرا با بالا رفتن تقاضا به سبب ورود گردشگران ، توليدات کشاورزي تحت تاثير آن افزايش مي يابد(بيک محمدي،250،1379).بطور کلي از مزايايي گردشگري در يک مقياس وسيع ايجاد فرصت هاي اشتغال مي باشد. البته ماهيت اين اشتغال‌ هميشه ممکن نيست که رشد اقتصادي مقاصد را تسهيل کند.در بيشتر مواقع اشتغال در زمينه گردشگري گرايش به همپوشي باديگر بخش هاي اقتصادي دارد (مانند کشاورزي ، حمل ونقل ) .اين مي تواند به عنوان مکملي براي درآمد هاي پايين در بخش هاي ديگر اقتصادي باشد. اشتغال در زمينه گردشگري در رابطه با عوامل زير  مي تواند کيفيت پائين اشتغال وعدم تحرک اقتصادي را سبب شود((Weaver,2000,272:

·        ماهيت غير تخصصي بيشتر اشتغال ها در زمينه گردشگري که به نسبت داراي قابليت فزايندهاي درزمينه ايجاد فرصت هاي اشتغال دارد.

·        ميزان بالاي تغيير کار

·    ناتواني در شکل گيري اتحاديه ها ومعامله‌ي گروهي(مذاکرات بين کارگران وکارفرمايان) در زمينه اشتغال در گردشگري(با توجه به خصلت فصلي بودن )

·    گرايش تعدادي از کارفرمايان به زير پا گذاشتن ساماندهي حداقل دستمزد ها (به توجه به وجود نرخ بيکاري بالا وهمچنين خصلت فصلي بودن اين نوع اشتغال)

·        گرايش کارفرمايان به استخدام نيروي کار تخصصي به عنوان  نيروي کار غير متخصص وبه تبع با دستمزد حداقل

در اين ميان در نظر گرفتن اين عوامل براي بهبود اشتغال در فعاليت هاي گردشگري اهميت اساسي دارد.اين در حالي است كه رويكرد به تامين منابع انساني نيز براي اشتغال در اقتصاد گردشگري نيازمند توجه به امر آموزش نيروي انساني بخصوص پيرامون درك و شناخت گردشگري و پي ريزي بنيان هاي مستحكم براي فعاليت در اين امر اقتصادي مي باشد.افزايش اشتغال در گردشگري وابسته به دو امر اساسي مي باشد از يك سو بايد زمينه هاي جذب گردشگر به فضاي سرزميني مهيا باشد كه اين خود وابسته به سنجش پتانسيل هاي گردشگري در هر فضاي سرزميني و در پيش گرفتن استراتژي هاي مدنظر در پيرامون بركنش هاي ژئوپليتيكي گردشگري در عصر پسامدرن مي باشد كه در لايه هاي زيرين خود ريزوم هاي بينا متني را شكل مي دهد و جريان شبكه اي گردشگري را به فضاي سرزميني سبب مي شود از ديگر سو وجود امر آموزش گردشگري براي مهيا نمودن منابع انساني مورد نياز توسعه گردشگري ضروري مي باشد.در راستاي آموزش نيروي انساني براي فعاليت در زمينه گردشگري است كه مي توان با بهره بردن از يك نيروي متخصص و آموزش ديده گستره فعاليت گردشگري را گسترش داد و ضريب اشتغال را در اين فعاليت اقتصادي افزايش داد و براي ساكنان فضاي سرزميني فرصت اشتغال بيشتري را مهيا نمود.

بازاريابي گردشگري براي يک کشور يا يک منطقه امري ضروري است .بازاريابي به گردشگران بالقوه اطلاعاتي درباره آنچه که منطقه مشخصي مي تواند ارائه کند عرضه مي نمايد وأنها را نسبت به بازديد از ان ترغيب مي کند.

برنام ريزي بازار ،همانطور که به توسعه محصولات توريستي مرتبط است ،بايد به عنوان بخشي از فرايند برنامه ريزي کلي گردشگري در نظر گرفته شود.بازاريابي فعاليتهاي چندي را در بر دارد از آن جمله اند :

تعيين اهداف بازاريابي،تدوين راهبرد بازاريابي،تهيه و اجرا برنامه ترويج و ارائه خدمات اطلاع رساني گردشگري.برنامه ربزي بازار را مي توان براي گردشگراني بين المللي و داخلي و يا به صورت ترکيبي براي هر دو انجام داد.

 تعيين اهداف بازاريابي

تعيين اهداف بازاريابي در شيوه برنامه ريزي جامع و منسجم ،به اهداف بازار از نظر نوع و تعداد گردشگرانيي که بايد جذب شوند ، بستگي دارند.اهداف بازار بر مبناي بازارهايي تنظيم مي شوند که با اجراي درست برنامه هاي توسعه و بازار يابي قابل جذب هستند .

اهداف بازار به طور معمول براي دورههاي پنچ سال تنظيم مي شوند.اين اهداف در قالب اعدادي تقريبي در مورد تعداد توريست هايي که وارد مي شوند به تفکيک نوع،متوسط ميزان اقامت،کشورها يا مناطق  مبدا در کشور و ساير ويژگيها بيان مي شود.بازار هدف مورد نظر بايد به دقت با محصول گردشگري ارائه شده در منطقه ، انواع توريست ها و شيوه گردشگري مورد نظر مرتبط باشد.اين گروه ها مي توانند شامل موارد زير باشند:

گردشگران که علاقه انها به تماشاي مناظر است يا به گردشگاه هاي ساحلي توجه دارند،توريست هايي با علايق خاص يه طبيعت ،فرهنگ و ماجراجويي ، توريست هاي قومي و مسافران عبوري گشتهاي تفريحي ، برخي بازارهاي توريستي متشکل از گردشگرانيي است که مقاصد مکاني متعددي را براي بازديد در نظر دارند.ديدار اين گردشگران از يک کشور بخشي از بازديد مجموعه چند کشور است.اما در ديگر بازارها گردشگران مقصد مکاني واحدي دارند .

در مناطق گردشگری توسعه يافته ، اهداف بازاريابي ممکن است با تغيير نوع بازار مرتبط باشد.از آن جمله ، هدف گيري بازارهايي با کيفيت بالاتر يا بازارهايي با گرايش خاص است.البته چنين اهدافي بايد با تغييرات مربوطه در محصول گردشگري حاصل از جاذبه ها ، امکانات و خدمات منطقه ،هماهنگ شود.

تدوين استراتژي بازاريابي گردشگری

استراتژي بازاريابي موثرترين رويه اجرايي را به منظور حصول اهداف بازاريابي تدوين مي نمايد.براي مثال استراتژي مي تواند شامل نکات زير باشد:

·    ايا بازاريابي از جنبه اي عام برخوردار است.يعني گردشگرانيي با اهداف کلي را مد نظر دارد يا انتخابي است و به سمت انواع خاص از بازارهاي توريستي هدايت شده است .بازارهاي اوليه ،ثانويه و فرصتها مشخص مي گردند.

·    انواع کلي فنون ترويجي را که مي توان مورد استفاده قرار داد و مواردي که بايد از آن فنون استفاده نمود مثل مجريان تورها ، مشتريان تورها (گردشگران)و يا ترکيبي از اين دو .

·    زمانبندي يا برنامه اولويت تلاشهاي ترويجي در مورد انواع بازار يا کشورهاي خاص.جدول زمانبندي به برنامه زمانبندي طرحهاي توسعه گردشگري بستگي دارد .

·    ارائه تصويري از منطقه و واقعيتهاي آن .يک منطقه توريستي که به تازگي در حال توسعه يافتن است نيازمند ايجاد تصويري مطلوب از خود است پيش از آنکه به يک فعاليت ترويجي خاص دست يابد.

·        ذکر موانع خاص که بايد پشت سر گذارده شوند ،نظير اينکه اخيرا در منطقه، يک بي ثباتي سياسي و يا يک سانحه طبيعي روي داده است.

·    آيا دفاتر تبليغاتي در کشورهاي عمده مبدا گردشگران ايجاد شوند يا با نمايندگان بازار يابي محلي در آن کشورها قراردادهايي منعقد گردد و يا اينکه امر تبليغ را دفتر اصلي ، راساً عهده دار شود.

·        در نظر گرفتن موارد احتمالي از قبيل بازگشايي بازارهاي تعطيل شده .

استراتژي بازاريابي بايد اهداف بلند مدت و کوتاه مدت را مورد لحاظ قرار دهد. به اين طريق زير بناها به گونه اي پي ريزي مي شوند که اهداف بلند مدت را تحقق بخشند اما اهداف کوتاه مدت به صورتي خاصتر برنامه ريزي خواهند شد.استراتژي بازاريابي بايد مستمراًمورد بازبيني قرار گيرد.در صورت ضرورت امکان تعديل آن وجود خواهد داشت.البته اين امر به روند بازار و هر گونه تغيير در برنامه توسعه محصولات توريستس بستگي دارد.

 تهيه برنامه ترويج

برنامه ترويج بر پايه ملاحظات چندي تهيه مي شود.از آن جمله اند ؛ استراتژي بازاريابي ،شناخت کانال خاص توزيع در بازاريابي ،فنون ترويج در اختيار و ميزان بودجه . چنين برنامه اي به طور معمول براي دوره اي 3 تا 5 ساله تهيه مي شود.اين برنامه بر حسب سال ،شيوه هاي ترويجي که بايد به کار روند و ميزان هزينه هاي تخميني مشخص مي شود.هزينه هاي جاري از قبيل هزينه تعمير و نگهداري دفاتر در کشورهاي مبدا گردشگران و دفاتر محلي اطلاع رساني گردشگري به طور معمول در بودجه ترويجي آورده مي شود.مرسوم ترين فنون ترويجي به قرار زير است:

·    تهيه نشريات از قبيل بروشورها ،پوسترها ،نقشه ،کارت پستالها و دفترچه راهنماي دفاتر توريستي و توزيع اين نشريات ميان دفاتر توريستي ،مجريان تورها و گردشگران .

·    تهيه امکانات صوتي و تصويري از قبيل :اسلايد ،فيلم ،نمايشهاي ويديويي براي استفاده در همايشهاي مرتبط با امر سفرو در ديگر برنامه هاي معرفي کننده .

·    آگهي در روزنامه ها ،مجلات ،تلويزيون به منظور آگاهي دادن به گردشگران و آگهي در انتشارات صنعت گردشگري به منظور مطلع ساختن مجريان تورها .

·        شرکت در نمايشگاههاي توريستي ، که اکنون همه ساله در اروپا ، آمريکاي شمالي و شرق آسيا برگزار مي شوند .

·        انجام سفرهاي خاص ترويجي به کشورهاي مبداء تورستها به منظور برقراري تماس با دفاتر توريستي و مجريان تورها .

·        دعوت و پذيرايي از مجريان تورها و عکاسان و نويسندگان در زمينه مسائل سفر .

·    تهيه و نشر کتب راهنما و اطلاعات عمومي درباره ي  منطقه در صورتي که جهت فروش به صورت تجاري در دسترس مراجعين نباشد . اين کتابها را مي توان به منظور جبران هزينه ي نشر آنها به فروش رسانيد .

بازاريابي انواع تخصصي گردشگري از قبيل ؛ گردشگري مبتني بر سنتها و گردشگري گشتهاي دريايي به دانش و آگاهي و متون ترويجي خاص نيازمند است .

تبليغ در باره ي يک ناحيه و جاذبه هاي و امکانات آن بايد دقيق و مقرون به صحت باشد . اگر امر تبليغ موجب معرفي نادرستي از ناحيه گردد و گردشگران با اين تبليغات نادرست جذب شوند ، اين امر به نارضايتي آنها خواهد انجاميد . در نتيجه گردشگران به دوستان خود توصيه خواهند کرد که از ناحيه مورد نظر ديدار نکرده و در رسانه هاي عمومي کشورهاي مبداء گردشگران چهره ي نامناسبي از ناحيه معرفي خواهد شد . بر اساس قوانين فعلي حمايت از مصرف کنندگان صنعت گردشگري ، که اينک در بسياري کشورها پذيرفته شده است ، ارائه اطلاعات نادرست موجب پيگرد قانوني مجريان تورها خواهد شد .

امر تبليغ بايد با هماهنگي نزديک بخشهاي خصوصي و دولتي صورت پذيرد . يک رويه معمول تاسيس يک کميته مشترک تبليغاتي به منظور هماهنگ سازي و اجراي فعاليتهاي تبليغي است . اين کميته به صورت مشترک از سوي بخشهاي دولتي و خصوصي تامين مالي مي گردد . در عين حال بخش خصوصي به تبليغ در مورد مؤسسات خود ادامه مي هد . دولت بايد به منظور تو فيق امر گردشگري بودجه ي مناسبي براي سهم خود در بازاريابي آن تخصيص دهد . همزمان به جهت استفاده کارآمد از منابع مالي موجود فرآيند بازاريابي بايد به دقت برنامه ريزي شود . اغلب در مواردي که منابع مالي دولتي براي تبليغ با محدوديت هايي مواجه است ، شرکتهاي هواپيمايي ملي از طريق دفاتر خارج از کشور خود مي توانند کمک مهمي در امر تبليغ صورت دهند .

تدارک خدمات اطلاع رساني گردشگری

فراهم کردن اطلاعات براي گردشگران قبل و بعد از ورود به مقصد ، يکي از وضايف مهم بازاريابي به شمار مي رود . انواع مختلفي از اطلاعات را بايد ارائه نمود . اطلاعات عمومي در مورد تاريخ ، جغرافيا و فرهنگ ناحيه ، جاذبه ها ، خدمات و امکانات در دسترس و هزينه هاي مربوط آنها ، اطلاعات مربوط به حمل و نقل ، مراکز خريد ، امکانات بهداشتي و پستي ، کنسولگري ها ، سفارتخانه ها و نهادهاي مذهبي و ديگر اطلاعات خاص از آن جمله هستند . همان طور که در فصل ششم مورد تاکيد قرار گرفت دادن اطلاعات در مورد آداب و رسوم ، نحوه ي پوشش و شئونات رفتاري ، رويه ي انعام دادن و برخي مسائل امنيتي که بايد آنها را در نظر داشته باشند از اهميت بسياري برخوردار است .

دفاتر اطلاع رساني توريستي بايد در نقاط مناسب ايجاد شده و از نيروي انساني مجرب در آنها استفاده شود . کارکنان دفاتر اطلاع رساني بايد در صورت ضرورت از قابليت کافي در دانستن زبان خارجي برخوردار باشند . در اغلب موارد ايجاد مراکز اطلاع رساني توريستي يک روش موفق به شمار مي رود . مراکز توريستي علاوه بر ارائه اطلاعات ، شامل نمايشگاههايي است و برنامه هاي نمايشي صوتي – تصويري ، نشريات ، اسلايد و ديگر موارد را براي فروش عرضه مي نمايند .

گردشگري ورزشي

گردشگري ورزشي فعاليت‌هاي مرتبط با ورزش است و از آنجا كه اين بخش تنها دربرگيرنده پيگيري حوادث و رويدادهاي ورزشي نيست، به گردشگري ورزشي نه فقط به‌عنوان تماشاي يك حادثه ورزشي، بلكه به‌عنوان عامل سفر نيز توجه مي‌شود گردشگري ورزشي طيف گسترده اي از گردشگري ماجراجويانه[1] تا گردشگري تفريحي[2] را در بر مي گيرد.

از آنجا كه گردشگري پسامدرن گونه اي حق گذران اوقات فراغت را در عصر فرا ـ پسامدرن شكل مي دهد(پاپلي يزدي وسقايي، 32،1382)گردشگري ورزشي نيز گونه اي از گردشگري پسامدرن محسوب مي شود.از اين رو دو مقوله گردشگري و ورزش از ارتباط متقابل، تنگاتنگ و تاثيرگذاري سود مي‌جويند، به‌گونه‌اي كه ورزش حجم قابل توجهي از افراد را به سفر وا مي‌دارد و رويدادهاي بزرگ ورزشي، به خودي خود از مهمترين جاذبه‌هاي دوره‌اي كشورها به حساب آمده و تاثير بسزايي در وجهه گردشگري كشورهاي ميزبان دارد(Ritchie,2002,4 ).

علاوه بر آن فوايد اقتصادي گردشگري ورزشي نيز يكي از دلايل توجه به گردشگري ورزشي مي باشد. به گونه اي كه گردشگري ورزشي يك تجارت چند ميليون دلاري است كه داراي سريعترين رشد، يعني حدود 5/4 تريليون دلار در سطح دنيا است و تا سال 2011 ميلادي انتظار مي‌رود كه حدود 10 درصد اقتصاد بومي را در برگيرد. رويدادهاي ورزشي كه در كشورهاي مختلف برگزار مي شود خود مي تواند به عنوان جاذبه اصلي گردشگري ورزشي، ضمن جذب گردشگران ، سبب شكل گيري فوايد اقتصادي بسياري گردد. به عنوان مثال مي توانيد از مطالعات كي لي در زمينه فوايد اقتصادي حاصل از گردشگري ورزشي  جام جهاني فوتبال 2002در كره و ژاپن اشاره كرد.

گردشگري ورزشي در چارچوب ژئو پلتيك گردشگري(پاپلي يزدي و سقايي،1385) مي‌تواند ده‌ها ميليون تماشاگر (گردشگر) را به سمت رقابت‌هاي المپيك و جام جهاني جذب كنند. به‌عنوان مثال استراليا براي المپيك 2000 سيدني، 7/1 بيليون دلار هزينه كرد و پيش‌بيني مي‌شود در طول 10 سال 5/4 بيليون دلار درآمد از اين راه كسب كند فوايد كوتاه مدت و مستقيم حضور گردشگران ورزشي در كشور ميزبان پول و ثروت و ايجاد فرصت‌هاي شغلي و فوايد بلند مدت و غيرمستقيم آن، رشد و توسعه زيرساخت‌هاي صنعتي و اقتصادي كشورها است كه اين امر از طريق حضور متمادي و مستمر گردشگران در مناطق مختلف حاصل مي شود. بر اين مبنا مي توان گردشگري ورزشي را براساس يك نگرش پسا ساختاري مورد مورد بررسي قرار داد و بيان نمود كه گردشگري ورزشي در عصر پسامدرن يكي از اهرم هاي ژئوپليتيك گردشگري براي كشورها در جذب سرمايه و درآمد است. مدل مفهومي ارائه شده از گردشگري ورزشي را مي توانيد در شكل يك مشاهده كنيد.

اكوتوريسم در ايران

كشور ايران ، سرزميني بسيار متنوع است كه عوامل گوناگوني نظير وضعيت زمين شناسي ، توپوگرافي ، ارتفاع از سطح دريا ، شكل زمين ، عوامل اقليمي و حتي طول وعرض جغرافيايي در تنوع و غناي طبيعت آن مؤثر بوده است . كه به عنوان مثال دامنه ارتفاع از 26- متر تا 5610+ متر ، ودامنه تغييرات دمايي بين شمال غربي كشور 35- درجه سانتي گراد ( در زمستان ) تا 50+ درجه سانتي گراد (در تابستان ) در كرانه هاي خليج فارس ، از آن جمله است . تنوع گلها وپوشش گياهي ،بزرگترين درياچه شور جهان ( درياچه اروميه ) ، بهترين پيستهاي اسكي دنيا با بيش از هفت ماه پوشش برفي قابل استفاده، بيابانها و پهنه هاي كويري وسيع    ( دشت كوير ، لوت ) ، يكي ازبزرگترين درياچه هاي آب شيرين دنيا ( درياچه هامون )، خوش آب وهوا ترين سواحل دنيا در جنوب درياي خزر ، جزاير وسواحل جهانگردي جنوب كشور با آب وهواي بسيار مطلوب در فصل زمستان ، وجود مناطق طبيعي حفاظت شده ، آبشارها ، قنات ها ، وجود 2000 چشمه گرم وسرد معدني كه برروي 350 مورد آن ، مطالعات لازم انجام گرفته است . وجود 148 گونه پستاندار  ، 495 گونه پرنده ، حداقل 250 نوع ماهي ، غارهاي متنوع وبي نظير مانند غار علي صدر در همدان ودهها غار شناخته شده ونشده ديگر در اقصي نقاط ايران ، جنگلهاي طبيعي انبوه و متراكم در شمال غرب ايران ، تالابها ، رودخانه ها ودرياچه ها همراه با 19 موزه درزمينه منابع طبيعي ايران ، تنها گوشه اي از جاذبه هاي طبيعي اين مرز وبوم را تشكيل مي دهد ( زماني فر 1379، 71و72 ) . ايران كشوري است كه به لحاظ جاذبه هاي گردشگري در رديف 10كشور نخست جهان مي‌باشد ولي نام آن حتي در فهرست 80 كشور گردش پذير جهان از نظر ورودي ها ودرآمد موجود نيست ودر مقايسه با كشوري مثل يونان كه سهم گردشگري آن در توليد ناخالص ملي در حدود 46 درصد مي باشد ، سهم گردشگري ايران در توليد ناخالص ملي در حدود 07/0 درصد بوده ودرمقايسه با توليد درآمد سرانه 5/37 دلار براي هرفرد يوناني، گردشگري براي هرفرد ايراني فقط 5/2 دلار عايدات حاصل مي نمايد ( پناهنده وديگران ،  16) اين موارد بيانگر اين است كه گرشگری در ايران به ويژه اكوتوريسم ( كه گزينه شاخص بخش گردشگري مي باشد كه مي تواند توان هاي بالقوه طبيعي و ويژگي‌هاي فرهنگي را به سرمايه هاي بالفعل تبديل نمايد ) ، هنوز جايگاه واقعي خود را نيافته وعلي رغم موقعيت مناسب ومساعد جغرافيايي و وجود مواهب طبيعي وفرهنگي و نظير اينها, درآمد ارزي ايران از اين بابت بسيار ناچيز مي باشد .

ايران علي رغم اينكه از لحاظ ميراث تاريخي و فرهنگي جزء 10 كشور برتر جهان و از لحاظ تنوع زيستي بين 5 كشور جهان قرار دارد، متاسفانه از نظر جذب تعداد گردشگر تا چند سال پيش در رتبه يكصد و بيستم قرار داشته است. با همه توجهات و تلاش هاي صورت گرفته خصوصا در يكسال گذشته ،هنوز راهي بس طولاني و كاري بسيار دشوار براي رسيدن به موقعيت مناسب كشومان از لحاظ توسعه گردشگري را در پيش داريم.براي دستيابي به تعداد دو ميليون گردشگر در پايان برنامه 5 ساله چهارم و رقم 5/1 درصد تعداد گردشگران جهاني در سال 1404 يعني 20 ميليون نفر و دو درصد در آمد در همان سال بيشتر به يك رويا شبيه است تا هدف.