نویسنده : روح الله شریعتی

ماخذ : مجله فقه و حقوق ،شماره 7 ، زمستان 1384

مقدمه

یکی از موضوعاتی که امروزه اهمیت بسیار دارد، موضوع جهانگردی یا توریسم است. جهانگرد در معنای وسیع فردی است که حداقل یک شبانه روز خارج از منزل و اقامتگاه خود زندگی کند. مادّة یک قانون توسعة صنعت جهانگردی ایران، مصوب 1370، در تعریف ایرانگردی و جهانگردی مقرر می‌دارد:

منظور از ایرانگردی و جهانگردی عبارت است از هر نوع مسافرت انفرادی یا گروهی که بیش از 24 ساعت بوده و به منظور کسب و کار نباشد.

تألیف سفرنامه‌ها به زبانهای مختلف حاکی از اهمیت جهانگردی است. در ایران قدیم به مسافران و جهانگردان احترام خاصی می‌گذاشتند. راه شاهی به طول 2500 کیلومتر و احداث کاروانسرا‌ها و چاپارخانه‌های بین راه و پلها از مهم‌ترین اقدامات هخامنشیان بود که جهانگردی را آسان می‌کرد. هرودوت ـ جهانگرد و مورخ مشهور یونانی ـ از آن راه عبور کرده است (محقق داماد، 1378: 307). در دوران اشکانیان نیز احداث جادة ابریشم از چین تا مدیترانه که از فلات ایران عبور می‌کرد، به این امر کمک فراوانی کرد. اسلام نیز با توصیه به مهمان‌نوازی و به خصوص غریب‌نوازی و توصیه‌های اکید قرآن و سایر منابع اسلامی بر سیر و سفر وتفکر در آفرینش، بر اهمیت این موضوع افزوده است. آمیزش این توصیه‌ها با فرهنگ لطیف و مهمان‌نواز ایرانی باعث گردیده که از گذشته‌های دور تاکنون ایران به بهترین و امن‌ترین مکان برای جهانگردان تبدیل گردد که این امر در سفرنامه‌های جهانگردان غربی کاملاً مشهود است.

سیر و سفر از جمله موضوعاتی است که مورد توصیه و تاکید قرآن مجید قرار گرفته است. قرآن مجید در هفت مورد با حالت استفهام انکاری (اولم یسیروا ـ افَلَمَ یسیروا)* سؤال می‌کند که چرا در زمین سیر نمی کنید. در شش مورد نیز خطاب امری است و دستور می‌دهد که در زمین سیر کنید (سیروا).** گرچه اهداف سیر و سفر و جهانگردی متعدد و متنوع است، بررسی کوتاه و اجمالی نشان می‌دهد که موارد ذکر شده در قرآن همه با اهداف فرهنگی توأم است. قرآن در یازده مورد هدف این کار را تعمق و اندیشیدن در عاقبت و احوال گذشتگان دانسته

که در چهار مورد از آنها نگرش در احوال گذشتگان دروغگو و مجرم مورد تاکید قرار گرفته است و دو مورد باقی مانده به نگرش و اندیشه در چگونگی پیدایش خلقت و شکوفایی عقل و دل اختصاص دارد. بدیهی است که در سیر و سفر به خصوص به نقاط مختلف دنیا انسان با مشاهدة موجودات بی نظیر الهی مانند حیوانات، بیابانها، جنگلها، کوهها، اقیانوسها، شهرها و انسانهای مختلف که در نژاد و رنگ، فرهنگ و رسوم، دین و ایین، خلق و خو و... با یکدیگر اختلاف دارند، خدا را که خالق همه موجودات است بالعیان مشاهده می‌کند و دست از

خرافه پرستی و بی‌ایمانی بر می‌دارد. به همین دلیل این موضوع مورد توصیه و تاکید اسلام قرار گرفته است.

در پایان مقدمه شایان ذکر است که در بررسی موضوع حقوق جهانگردان از دیدگاه منابع اسلامی، مبانی و اصول حقوق جهانگردان از دیدگاه اسلام را بررسی می کنیم و به دنبال آن حقوق آنان را از نظرگاه اسلام و با توجه به مبانی اسلام و قوانین موجود مورد دقت و کاوش قرار می‌دهیم.

فصل اول. مبانی و اصول

بی شک مبانی و اصول در هر عرصه زیربنای حقوق در آن عرصه است. برخی از مبانی و اصول در موضوع مورد بحث به قرار زیر است.

1. کرامت انسانی

یکی از مهم ترین مبانی حقوق افراد در جامعة اسلامی ارزش و کرامت انسانی است. اسلام برای بشر، فارغ از هرگونه عقیده و مرام، ارزش قائل است. خداوند در قرآن مجید می‌فرماید:

و لقد کرّمنا بنی آدم و حملناهم فی البّر و البحر؛ به درستی که فرزندان آدم را گرامی داشتیم و آنان را در خشکی و دریا برنشاندیم (اسراء: 70).

آیات و احادیث فراوانی در این زمینه وارد شده که همه از شخصیت دادن خداوند به انسان و ارزش دادن به او حکایت می‌کند. به علاوه، سیرة پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت شریفشان نیز بر این امر گواهی می‌دهد. در تاریخ آمده است که پیامبر به احترام جنازة فردی یهودی که از کنار ایشان تشییع می‌شد به پا خاستند و در پاسخ اصحاب که گفتند: «جنازة یهودی است» فرمودند: «ألیست نفساً ؛ آیا انسان نیست؟» (مجلسی، 1403، 78: 273)

علاوه بر سیرة اهل بیت، دستورهای اکید دین اسلام مبنی بر کمک به همگان که در آیات و سخنان پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت ایشان متجلی شده نیز دلیلی بر ارزشمندی انسان در این مکتب است. روایاتی نظیر فرمودة حضرت امیر (ع) «عمل نیک خود را به مردم بذل می‌کن! پس به درستی که ارزشمندی کار نیک نزد خدواند با هیچ چیز معادل نیست.»* یا گفتة دیگر ایشان «نیکوکار کسی است که نیکی او به عموم مردم برسد.»** (محمدی ری شهری، 1416: 641) و یا فرمودة امام صادق (ع): «خداوند فرموده است: مردم عیال من هستند؛ پس محبوب‌ترین آنها نزد من مهربان‌ترین آنان به خلق و کوشاترین آنها در برآوردن حوائج آنان است.»*** (محمدی ری شهری، همان: 700)، همه دلیلی بر احترام اسلام به انسان است.

فقها نیز بر اساس منابع اسلامی فتاوایی داده‌اند که همگی بر حق کرامت انسان دلالت دارند؛ فتاوایی مانند حرمت مثله کردن، ممنوعیت کشتن افرادی که در جنگ حضور نداشته‌اند یا کشتن کودکان و زنان، توصیه اکید بر عدم انجام اموری که دور از شأن و منزلت انسانی است، مثل بد رفتاری با اسیران و... و یا در بحث از مجازات، ممنوعیت اهانت به متهم یا اعمال مجازات بیش از آنچه در شرع مقرر است و... .

گفتنی است که در اعلامیة جهانی حقوق بشر نیز این اصل مورد توجه قرار گرفته و حقوقی همانند حق حیات، ممنوعیت بازداشت بدون دلیل، ممنوعیت شکنجه و هرگونه رفتار غیر انسانی حتی با مجرم، همه از آثار اِعمال این اصل است. شایان ذکر است که در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز اصول 32، 38، 39 و برخی اصول دیگر بر این مبناست.