گردشگری

دکتر مهدی سقایی

تغییر گفتمان ها در گردشگری ملی

پیش برنده گردشگری ملی در کلیت متن فضایی گردشگری کشور، فارغ از انگیزه ها و علائق و حتی گرایش ها که مفهومی درون متنی دارد، گفتمان های حاکم به  جریان و روندهای گردشگری ملی شکل می دهد. پیوند گردشگری و قدرت[1] در چارچوب عناصر نهادی و ساختاری همیشه با مقاومت درون متنی و چالش های گفتمانی مواجه است چرا که به بیان فوکو هر جا قدرت است مقاومت نیز هست. به این منوال خوانش متن فضایی گردشگری ملی نشان دهنده آن است به نسبت پیش برندگی قدرت در سازو کار گردشگری بخصوص آن بخش های که حیات خلوت انگیزه های گردشگران محسوب شده با واکنش متفاوتی رو برو شده است که این واکنش ها به نسبت الگوی فضایی گردشگری متفاوت می باشد. به عنوان مثال تقابل دودویی گردشگری/ قدرت در نواحی پیرا شهری به شکل گیری » تفرجگاه های گردشگری خود انگیخته» (سقایی، 1388) منتهی گردیده است[2]. در مقیاس ملی در در چارچوب تحکم نظام ارزشی بر فرایند گردشگری و برساخت گفتمانی مدنظر، در مابین اجتماع وگردشگران همپیوندهای انگیزه ای بر آمده از رویکردهای مقاومتی به شکل گیری گفتمانی دیگر منتهی شده که گفتمان گردشگری حاکم را به چالش می کشد. بر این مبنا چالش عمده تقابل دودویی زیارت / گردشگری بخصوص در مقاصد مذهبی همچون مشهد است که مانع از همیپوندهای منظومه گردشگری مذهبی ( تعامل زیارت / گردشگری) شده و کاهش تعداد گردشگران ورودی به این مقصد مذهبی را به شدت کاهش داده است. به گونه ای که هتل های مشهد هرسال در تعطیلات نوروز ضریب اشغال بالای داشته از چند سال پیش بدین سو ضریب اشغال هتل ها کاهش یافته به حدود 70 درصد در نوروز 95( اینجا) و با ادامه این کاهش هتل ها  جهت جذب گردشگر به اخذ استراتژی تخفیف 30 درصدی در نوروز 96 متوسل شده اند(اینجا). همانگونه که پیش از این در سخنرانی « جمعیت گردشگران شهر مشهد(نوسانات و تغییرات)» بیان کردم آمار گردشگری شهر مشهد رو به کاهش است و شدت این کاهش نسبت به سال های قبل رو به شدت دارد. پایین آمدن ضریب ماندگاری و گذار ماهیتی از گردشگری به بازدیدکننده از جمله چالش های عمده ای است که در متن فضایی گردشگری شهر مشهد پیرامون تقابل دودویی زیارت / گردشگری باید مورد توجه قرار گیرد.

در مقابل مقاصد گردشگری همچون شیراز در طی سال های اخیر به شدت در حال رشد می باشد به گونه ای که ضریب اشغال هتل های این کلانشهر در 5 روز اول تعطیلات نوروز بالای 90 درصد بوده (اینجا) و تعداد گردشگران نیز نسب به سال قبل رشدی 20 درصدی را نشان می دهد(اینجا). از جمله ویژگی های این گفتمان گردشگری، بالا بودن سفر سازمان یافته در قالب تورهای مسافرتی می باشد که امکان مناسبی را جهت برنامه ریزی و توسعه گردشگری در این گفتمان تاریخی ـ فرهنگی مهیا می نماید. در کنار شیراز دیگر مقاصد گردشگری همچون اصفهان، یزد، کرمان وتبریز، در چارچوب این گفتمان مورد اقبال گردشگری ملی در تعطیلات نوروز قرار گرفته اند. لازم به ذکر است که این گفتمان همتنیدگی بالایی با الگوی فضایی گردشگری شهری داشته که رویکردهای کلانشهرگرایی آن در انتخاب مقاصد گردشگری پررنگ تر است.

در کنار دو گفتمان اصلی چند خرده گفتمان های متفاوتی نیز در فرایند گردشگری ملی قابل رویت است. اول، خرده گفتمان گردشگری تفریحی در مقاصد کلیشه ای آن در طول سواحل معرف حضور است که ویژگی بارز آنها در تفریح تجمیع می شود که می تواند انواع مختلفی داشته باشد ولی تجربه نشان داده که یک نوع آن وجه غالب دارد.استان های گیلان و مازندران از جمله مقاصد این خرده گفتمان گردشگری ملی می باشند. از ویژگی بارز این خرده گفتمان گردشگری سیطره حوزه نفوذ بازار تقاضای گردشگری پایتخت و تاثیرپذیری بسیار بالا از آن است. دوم، خرده گفتمان گردشگری تفریحی ـ خرید است که مقاصدی را مدنظر قرار می دهد که عمده حسن شهرت آنها در قابلیت « گردشگری خرید» است خریدی که البته هم آمیخته با تفریح بخصوص تفریح هایی که مورد علاقه قشر متوسط جامعه است. مقاصد این گفتمان را می توان در مناطق آزاد تجاری و بازارهای نواحی مرزی در جنوب و غرب کشور مورد توجه قرار داد. خرده گفتمان سوم ، مقاصد حاشیه ای در گردشگری ملی محسوب شده که به نسبت تلاش خود از پیامدهای گذار گفتمانی در گردشگر ملی بهره مند می گردند. اتفاقن در همین مقاصد است که می توان ویژگی بارز یک «گردشگری آلترناتیو » را مدنظر قرار داد. چرا که انتخاب مقصد نه از تحکیم گفتمان حاکم و نه از مقاومت گفتمان رقیب تبعیت نموده و نه چندان تحت تاثیر خرده گفتمان های کلیشه ای می باشد. انگیزه های سفر پیرامون « تجربه­ی نو» از سفر به مقاصدی شکل می گیرد که نه کلیشه هستند نه در بوق و کرنا تحکیم می شوند بلکه چون گنجینه ای ناشناخته برای بازدیدکنندگان تجربه ی نو فراهم می آورد. مقاصدی چون خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، گلستان  از جمله این مقاصد در خرده گفتمان حاشیه ای گردشگری ملی محسوب می شوند.

جهت مطالعه ادامه یادداشت اینجا کلیک کنید